Nghệ thuật gốm sứ xây dựng Hoàng thành Thăng Long

Trong ngổn ngang phế tích khảo cổ học của công trình khai quật khảo cổ 18 Hoàng Diệu năm 2003, nghệ thuật đồ gốm của thời Đại La – Lý – Trần – Lê với những cổ vật quý giá đã đem lại xúc động lớn cho giới khoa học và những người yêu cổ vật.

Nghệ thuật gốm sứ xây dựng Hoàng thành Thăng Long

Khai quật Hoàng thành Thăng Long

Mảnh bệ tháp sứ trắng trang trí hình rồng (Hố B18) và mảnh bệ tháp sứ trang trí hình tiên nữ (Apsara) (Hố B16) là minh chứng sinh động, cho thấy độ phát triển rất cao của công nghệ sản xuất đồ sứ trắng thời Lý. Bằng chứng thuyết phục khác là trong số đồ sứ trắng Lý tìm được trong Hoàng thành có những loại bát, đĩa, nắp hộp, đài sen… bị méo hoặc cháy do quá lửa cho thấy nó được sản xuất tại chỗ.

Suy đoán này được khẳng định rõ khi tại các hố ở khu D đã phát hiện được hàng nghìn mảnh bao nung gốm cùng nhiều loại con kê, dụng cụ thử men, đặc biệt là những đồ gốm lớn bị sống men, như chiếc đĩa có đường kính miệng 39cm ở hố D5, cho thấy khả năng có những lò sản xuất gốm thời Lý ở đâu đó quanh khu vực này.

Bằng chứng quan trọng về gốm men ngọc Lý là nhóm bát, đĩa trang trí hoa văn dây hoa như kiểu gốm Tống và nhóm bát, đĩa khắc chìm hoa san mang phong cách Việt đặc trưng. Đây là loại gốm có chất lượng cao, men phổ biến có màu xanh ngọc sắc đậm, xương gốm trắng, mịn và có nhiều điểm khác biệt so với gốm thời Trần về kỹ thuật tạo chân đế.

Bằng chứng sản xuất tại chỗ của loại gốm này cũng được khẳng định rõ qua những đồ gốm phế thải, đặc biệt là qua những mảnh khuôn in hoa cúc dây phát hiện ở hố D6. Hoa văn trên khuôn in này có phong cách như hoa văn in trên đĩa men ngọc tìm thấy trong lòng giếng thời Lý ở hố A10 và cả hai đều phản ánh sự ảnh hưởng khá đậm phong cách hoa cúc dây của gốm Tống.

Theo nhiều tư liệu thì hoa cúc dây kiểu này là loại hoa văn kinh điển của gốm Tống Trung Quốc, có niên đại từ 1090 đến 1096. Dựa vào bằng chứng tin cậy này ta có thể nhận diện chân xác về gốm men ngọc thời Lý.

Phát hiện có ý nghĩa nhất về gốm thời Lý trong Hoàng thành Thăng Long là nhóm đồ gốm men xanh lục (vert glazed). Đây là dòng gốm có màu men quyến rũ, hoa văn trang trí đẹp với các đề tài hoa lá, trong đó có những đồ tinh xảo trang trí hình rồng. Chiếc nắp hộp tìm thấy ở hố A9MR là một trongn hững tiêu bản đặc sắc, cho thấy sự phát triển cao của gốm men xanh lục thời Lý.

Nắp có đường kính 18,5cm, ở giữa rang trí nổi hình một con rồng uốn 18 khúc nằm trong vòng tròn, xung quanh là dải văn mây hình khánh hay văn như ý, diềm ngoài cùng là dải hoa văn chấm tròn nhỏ như kiểu nhũ đinh. Do được tạo nổi và đan xen là các lỗ tròn trổ thủng, nên men dồn đọng không đều và tạo nên những mảng màu đậm nhạt khác nhau trông rất sinh động. Sự tinh mỹ và phong cách thể hiện hình rồng trên nắp hộp này giống như hình rồng chạm trên đồ đá tròn trang trí trên tháp Chương Sơn (Hà Nam) có niên đại Lý.

Nghệ thuật gốm sứ xây dựng Hoàng thành Thăng Long

Hướng dẫn viên đang giới thiệu cho khách tham quan

Gốm thời Lý thường thanh thoát, trang nhã trong hình khối nhưng lại rất cầu kỳ, tinh mỹ trong từng đường nét hoa văn trang trí. Đồ án trang trí phổ biến là hoa sen, hoa cúc hay hình rồng, tiên nữ và văn như ý…Các đề tài này mang đậm yếu tố Phật giáo và một số bộc lộ ảnh hưởng khá nhuần nhuyễn đến mức tinh tế nghệ thuật gốm thời Tống.

Nhưng bên cạnh đó, nhiều mẫu hình, nhiều kiểu dáng, đặc biệt là cách trang trí diềm văn cánh sen đắp nổi hay diềm văn vòng tròn nhỏ mà ta gặp phổ biến trên đất nhiều đồ gốm Lý lại cho thấy rõ thêm truyền thống rất riêng biệt của gốm Việt Nam. Truyền thống riêng biệt ấy được kết tinh và thể hiện rõ qua đồ gốm hoa nâu vốn từng được coi là sản phẩm độc đáo và đặc sắc nhất của gốm Việt Nam.

Gốm hoa nâu trong Hoàng thành thường có chất lượng cao, đặc biệt là ngoài các loại vò, chậu, thạp trang trí hoa sen, dây lá, ở đây còn tìm thấy nhiều loại thạp lớn trang trí hình rồng. Bên cạnh đó còn có nhiều loại nắp hộp hay bát, đĩa trang trí rồng, hoa se dây theo lối “nền tô men nâu, hoa văn men trắng” với đường nét chạm khắc uốn lượn mềm mại, tinh xao, bộc lộ vẻ đẹp sang trọng, quý phái. Đây có thể là những đồ ngự dụng trong Hoàng thành cung.

Ngoài đồ gốm hoa nâu, thời Lý còn sản xuất nhiều loại gốm cao cấp khác như gốm men trắng, gốm men xanh lục, gốm men xanh ngọc, đặc biệt là loại gốm men vàng.

Phát hiện giá trị này sẽ rất hữu ích cho việc nghiên cứu về gốm thời Lý, đặc biệt là những đồ gốm dùng trong Hoàng cung do lò Thăng Long sản xuất. Điều này rất quan trọng bởi từ trước đến nay vấn đề gốm thời lý và nguồn gốc lò sản xuất thời kỳ này vẫn là những câu hỏi lớn đối với các nhà khoa học trong và ngoài nước.

Cũng từ phát hiện mới này, hiện nay chngs ta đã có thể biết rằng ngoài đồ gốm hoa nâu, thời Lý còn sản xuất nhiều loại gốm coa cấp khác như gốm men trắng, gốm men xanh lục, gốm men xanh ngọc, đặc biệt là loại gốm men vàng. Gốm men vàng là phát hiện rất mới mẻ. Nhiều nhà khoa học nghĩ rằng gốm men vàng chỉ có thời Lê, sau là thời Nguyễn.

Loại men đó thường thấy trên các vật liệu kiến trúc như ngói hoàng lưu ly (ngói men màu vàng) lợp trên mái các cung điện. Nhưng cuộc khai quật này lại tìm thấy gốm men vàng là đồ gia dụng được tạo dáng đẹp, hoa văn trang trí cực kỳ tinh xảo và nhiều khả năng đây cũng là đồ ngự dụng.

Nét mới riêng biệt và rất đáng lưu ý về gốm thời Trần là sự xuất hiện dòng gốm hoa lam. Loại gốm này được tìm thấy khá nhiều trong các hố khai quật và phổ biến là bát, đĩa vẽ cành hoa cúc màu nâu sắt và xanh cobalt giống như những đồ gốm đã được xuất khẩu sang Đông Nam Á, Trung Đông và Nhật Bản vào khoảng giữa thế kỷ XIV.

Đáng lưu ý là tại các hố ở khu D đã tìm thấy chồng đĩa lớn vẽ cành hoa cúc cùng nhiều chồng dính của loại gốm men độc sắc trang trí văn mây hình khánh, chim phượng và hoa lá. Tư liệu này góp phần khẩng định thêm rằng, ngoài những dấu hiệu về lò gốm thời Lý nói trên khả năng ở đây còn có những lò gốm thời Trần.

Đồ gốm sứ thời Lê được tìm tại các hố khai quật có số lượng lớn, nhưng tập trung nhiều nhất là ở khu vực ven triền sông cổ nằm giữa khu A và B. Tại dải gốm ven sông khu A chúng tôi tìm thấy nhiều loại gốm hoa lam cao cấp, có hình dáng và hoa văn tương tự như những đồ gốm của tàu đắm Hội An, ví dụ như loại bát vẽ rồng 4 móng, dưới đáy khắc chữ Trù (bếp), giữa lòng viết chữ Kính.

Phát hiện có ý nghĩa này cho phép một lần nữa khẳng định về sự góp mặt quan trọng của gốm Thăng Long trong mối giao lưu kinh tế, văn hóa với quốc tế trong lịch sử.

Một phát hiện khác đem lại sự cảm phục của giới chuyên môn và những người say mê cổ vật ngoạn là loại gốm hoa lam cao cấp và gốm trắng mỏng trang trí hình rồng có chân 5 móng (cũng có loại rồng có 4 móng), giữa lòng ghi chữ Quan hay chữ Kính. Nghiên cứu so sánh với gốm Hải Dương, Kim Lan, có thể khẳng định rằng đây là những sản phẩm của lò quan Thăng Long.

Nghệ thuật gốm sứ xây dựng Hoàng thành Thăng Long

Hoàng thành trong thời gian khai quật

Gốm trắng mỏng Thăng Long chủ yếu là các loại bát, đĩa cỡ nhỏ, thành trong in nổi hình rồng chân có 5 móng, giữa lòng in chữ Quan. Loại gốm trắng mỏng này chưa từng tìm được ở đâu ngoài khu lăng mộ vua nhà Lê ở Lam Kinh (Thanh Hóa). Bên cạnh loại gốm trang trí rồng, ở Thăng Long còn có loại gốm trắng trang trí văn in hoa cúc dây hay vẽ chỉ lam, giữa lòng cũng in nổi hay viết lam chữ Quan.

Trong số lượng phong phú các loại hình, vò men trắng cũng có khá nhiều tiêu bản dưới đáy viết chữ Quan bằng màu son nâu. Sự tinh mỹ đến mức ngạc nhiêu của loại gốm này cùng với việc trang trí các đồ án mang tính biểu trưng của vương quyền (rồng 5 móng và chim phượng) cho thấy rõ đây là những đồ ngự dụng trong Hoàng cung.

Nhận định trên được củng cố thêm khi ở đây, chúng tôi tìm thấy nhiều đồ gốm sứ có ghi chữ Hán “Trường Lạc” hay “Trường Lạc khố” (ảnh 23). Theo ghi chép của sử cũ thì Trường Lạc là cung của bà Trường Lạc Thánh Từ Hoàng hậu Nguyễn Thị Hằng vợ của vua Lê Thánh Tông (1460 – 1497). Như vậy, những đồ sứ này được hiểu đó là những vật dụng của cung Trường Lạc.

Vị trí của cuộc khai quật tại 18 Hoàng Diệu với các dấu tích nền móng kiến trúc đã được giới chuyên môn xác định là một bộ phận của Hoàng thành Thăng Long thời Lý, Trần, Lê nằm phía tây điện Kính Thiên.

Kết luận quan trọng này có ý nghĩa rất lớn, cho phép khẳng định rằng những đồ gốm tìm được ở đây là những vật dụng dùng trong Hoàng cung Thăng Long, cùng với bằng chứng về việc sản xuất tại chỗ của những đồ gốm sứ cao cấp, có thể nghĩ rằng ngay từ thời Lý, Thăng Long đã có lò quan chuyên sản xuất gốm phục vụ cung đình. Những lò gốm ấy tiếp tục hoạt động kéo dài cho đến thời Lê và sản xuất nhiều loại hình gốm sứ cao cấp, hoa văn trang trí tinh xảo.

Hơn nữa, những đồ gốm sứ thời Lê Sơ trang trí rồng 5 móng, lòng ghi chữ Quan hay chữ Kính. Như vậy có thể tạm kết luận rằng: việc tìm thấy những đồ ngự dụng trong khu vực khai quật không những cung cấp nguồn tư liệu quan trọng cho việc nghiên cứu về gốm Thăng Long và gốm dùng trong Hoàng Cung Thăng Long, mà còn góp thêm bằng chứng tin cậy để củng cố ý kiến cho rằng: các dấu tích kiến trúc lớn ở đây là những cung, điện của trung tâm Hoàng Thành Thăng Long thời Lý – Trần – Lê./.

Theo Vietnam Plus

Bài viết khác